Top.Mail.Ru
Maraqlı

Xəzər kabusu: ABŞ kəşfiyyatını qorxuya salan gəmi-təyyarə – VİDEO

Ekranoplanlar təyyarə və gəmilərin xüsusiyyətlərini birləşdirən maşınlardır. Onlar ekran effekti adlanan təsirə – dinamik hava yastığında yer və ya su üzərində aşağı hündürlükdə uçurlar. Pentaqon yüklərin çatdırılması, həmçinin axtarış-xilasetmə və desant əməliyyatlarında ekranoplanlardan istifadə etməyi planlaşdırır.
Hələ 70-ci illərdə SSRİ Xəzər donanmasına daxil olan bir raket gəmisi hazırladı. NATO bu sovet raketdaşıyıcısının döyüş gücünü necə qiymətləndirdi? Nə üçün planlaşdırılan 8 ekranoplandan, yalnız 1-i yaradıldı və perspektivli layihə bağlandı?
Bakupost.az mövzu ilə bağlı REN TV-də yayılan materialı qısa ixtisarla təqdim edir:
Ekranoplan necə görünürdü?
60-cı illərin ortalarında soyuq müharibənin qızğın çağında ABŞ-ın Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsi analitiklərinin əlinə qəribə fotoşəkillər düşdü. Casus peyklər Xəzərin SSRİ sahillərində suyun səthi ilə üzən və ya uçan cihazın şəklini çəkidlər. Xarici görünüşçə bu maşın hətta futbol meydançasına belə çətin sığacaq siklopik ölçülü bir təyyarəyə bənzəyirdi. Tezliklə amerikalılar sirli texnikanın kodunu da öyrəndilər – KM. ABŞ kəşfiyyatı avtomobili “Xəzər kabusu” adlandırdı. Publisist Nikita Travnikov bu unikal layihə haqqında kitab yazıb.
“Zavodun sənədlərində KM “gəmi-maket” adlanırdı. Amerikalılar hər şeyi çox güclü və qorxunc adlandırmağı sevirlər” – deyə o, qeyd edib.
Amerika peykləri eksperimental ekranoplanın şəklini hərbçilər üçün çəkmişdi. Belə bir maşını “təyyarə və gəminin hibridi” adlandırmaq olardı. O, ekran effektinə görə hərəkət edirdi. Düz səthdə – su, buz və ya torpaq üzərində yüksək sürətlə hərəkət edərkən, qanadları altında onu göydə saxlayan hava yastığı əmələ gəlirdi. Bu aerodinamik effekt hələ aviasiyanın yarandığı ilk vaxtlarda aşkar edilmişdi. İlk təyyarəni idarə edən pilotlar bəzən eniş zamanı hansısa qüvvənin sanki onu yerdən itələdiyini müşahidə edirdilər.
“Bir qurğuda həm təyyarəni, həm də bir növ quruda yerləşən su gəmisini birləşdirmək ideyası irəli sürüldü. Yeri gəlmişkən, bu qurğu saatda təxminən 500 kilometr sürətlə hərəkət edə bilərdi. Bu, əvvəlcə ekranoplan adlandırıldı. Yəni, azca hündürlüyə qalxa bilən və ya su yastığı boyunca sürüşə bilən texnika”, – deyə tarixçi Tim Trey bildirib.
Ekranoplan ideyasının müəllifi
Maşını yüksək sürət və yelkən idmanı həvəskarı Rostislav Alekseyev yaradıb. Hələ Qorki İnstitutunda oxuyarkən, o, yüksəksürətli yeraltı qayıq layihəsini hazırlamışdı. Bu, onun dissertasiyasının mövzusu oldu. Sonradan Alekseyev layihəni yekunlaşdırdı və Hərbi Dəniz Qüvvələrinin Xalq Komissarı Nikolay Kuznetsova göndərdi. Lakin layihə rədd edildi. Çünki müharibə gedirdi, o zaman ölkəyə qayıqlar yox, tanklar lazım idi.
“Müharibə illərində Rostislav Alekseev Krasnoye Sormovo zavodunda T-34 tanklarının istehsalı üzrə usta işləyirdi. Lakin gecələr o, yüksək sürətli qayıqların yaradılması ilə məşğul olurdu. Onların modelini hazırlayır və zavodda sınaqdan keçirirdi”, – deyə siyasi elmlər namizədi Aleksandr Perenciyev bildirib.
Fantastik nəqliyyat layihəsi – ekranoplan belə ortaya çıxdı. Konstruktor suyun səthi ilə sürətlə hərəkət edən və ona toxunmayan bir maşın təqdim etdi. Dünyada belə bir təcrübə olmamışdı. Bu barədə fikirlər əvvəlcə mühəndislərə çılğınlıq kimi göründü.
“Rostislav Yevgenieviç işçilərinin qarşısına bir vəzifə qoydu – mövcud qanadları çıxartmaq və aparartın uçması üçün başqalarını yaratmaq. Bu fikir əvvəlcə zarafat kimi qəbul edildi”, – publisist Nikita Travnikov deyir.
“Xəzər kabusu”nun sınağı
İlk ekranoplan və ya KM modeli Xəzər dənizi yaxınlığındakı kimsəsiz Çeçen adasında sınaqdan keçirilib. Bundan əvvəl, kamuflyaj torla örtülmüş nəhəng təyyarə-gəmi demək olar ki, bir ay ərzində Qorkidən Volqa boyunca daşındı. Məhz 1968-ci ildəki sınaqlar zamanı Amerika casus peyki tərəfindən “Xəzər kabusu”nun bulanıq fotoşəkili çəkildi. Tezliklə foto “Time” jurnalında dərc olundu. Qərb jurnalistləri SSRİ-dən gələn yeni hərbi təhlükədən yazdılar.
“Ölçüsü və miqyası baxımından ekranoplan, əlbəttə ki, ağlı həyəcanlandırdı. Yəni, 1960-cı illərin ortalarıdır və saatda 500-600 km sürətlə uçan, içərisində 200 ton yükün yerləşə biləcəyi sanki bir futbol meydançası yaradılıb. O zamanlar təyyarələr bu maşının su və quru üzərində uçduöu sürətlə uçurdular”, – deyə Travnikov qeyd edib.
Təkmilləşdirmə
“Xəzər kabusu”nu sınaqdan keçirdikdən sonra Alekseyevin qrupu müxtəlif növ ekranoplanlar hazırlamağa başladı. Desantlar üçün nəzərdə tutlan model “Orlenka” (“Qartal”) adlanırdı. O, 1972-ci ildə Volqada Telyaçı adasında sınaqdan keçirildi. Bu zaman yerli sakinlər üçün bir əfsanə uyduruldu: guya təyyarə suya təcili eniş edib və onu aerodroma təxliyə etməyə çalışırlar. Sonra ekranoplan sökülərək Xəzər dənizinə daşındı. “Orlenka”nın göyərtəsində 200 əsgər və iki tank yerləşə bilərdi. Maşın pulemyotlarla silahlanmışdı.
“İllər keçdikcə ekranoplanın dizaynı təkmilləşdirildi: əvvəlcə “Orlyonok” döyüş maşını, sonra “Lun” adlı daha təkmil ekranoplan quruldu”, – tarixçi Tim Trey deyir.
1986-cı ildə siya buraxılan “Lun” ekranoplanı MKİ mütəxəssisləri və hərbçilərini ciddi şəkildə təşvişə saldı. Döyüş maşınına gəmi əleyhinə raketlər quraşdırılmışdı. Bu silah və onun xüsusiyyətləri sayəsində ekranoplan təyyarə daşıyıcılarının əsl qatili idi. Çox aşağı uçuş hündürlüyünə görə onu radarlarda aşkar etmək demək olar ki, mümkün deyildi. Suda sürətinə görə Alekseyevin ekranoplanına çatan texnika yox idi.
“Xəzər dənizində təyyarədaşıyan gəmini imitasiya edən barjlar yerləşdirildi və məqsəd onları vurmaq idi. Ekranoplan saatda təxminən 600 km sürətlə uçurdu. Raketlər isə 2000 kilometr sürətlə uçub bütün barjlarda deşik açdı”, – deyə ekspert vurğulayıb.
Layihənin taleyi
Layihənin gələcəyi ilə bağlı sınaqlar Rostislav Alekseyevin ölümündən sonra baş verdi. Onun 1980-ci ilin əvvəllərində baş verən ölümü hələ də suallar yaradır. Sərnişin ekranalyotunun təcrübə modeli suya enrəkən, Alekseyevi zədələdi. Xəstəxanaya yerləşdirilən konstruktor iki əməliyyatdan sonra dünyasını dəyişdi.
Əvvəlcə SSRİ 120 “Orlyonok” və onlarla “Lun” ekranoplanı qurmağı planlaşdırırdı, lakin İttifaqın dağılmasından sonra perspektivli layihə bağlandı. Ekranoplanın ciddi bir çatışmazlığı var idi – o, yaxşı hava şəraitindən kritik dərəcədə asılı idi. Bu çatışmazlığı aradan qaldırmağa vaxt olmadı.
“SSRİ-də yenidənqurma başlayanda hərbi büdcəni azaltmağa başladılar. Sovet İttifaqı ilə Qərbin gərginliyi azaltmaq, dinc yanaşı yaşama siyasəti başladı. Belə çıxır ki, ekranoplan kimi texnikaya ehtiyac aradan qalxdı. Bundan əlavə, əgər nə vaxtsa ekranoplan su gəmisi kimi istifadə edilərdisə, o, yüksək sürətlə hərəkət edərkən, kiçik bir dalğa ilə toqquşa, ola bilsin ki, həm özünü, həm də ekipajı məhv edə bilərdi”, – deyə tarixçi Tim Trey deyib.
1963-1966-cı illərdə istehsal edilən, ilk uçuşunu 18 oktyabr 1966-cı ildə həyata keçirən “Xəzər kabusu” adlanan ilk ekranoplan 1980-ci ildə sınaq zamanı batdı. Ekranoplanın qanadlarının uzunluğu 37,6 m, öz uzunluğu 92 m və maksimum uçuş çəkisi 544 ton idi. An-225 “Mriya” təyyarəsinə qədər bu, dünyanın ən ağır təyyarəsi idi.
Bu ləqəb “Lun”a miras qaldı. 90-cı illərin əvvəllərindən etibarən ekranoplan Kaspiyskdəki hərbi zavodun xüsusi rejimli ərazisində saxlanılırdı və yalnız bunun sayəsində sağ qaldı. 2020-ci ilin iyul ayında o, dəniz yolu ilə Dərbəndə gətirilib. “Lun” “Patriot” parkının mərkəzi eksponatına çevrilib. Yeganə “sağ qalan” “Orlyonok” isə Moskvada Hərbi Dəniz Qüvvələrinin Tarixi Muzeyində saxlanılır.
Z

Bənzər yazılar